Door Daan de Wit
Stel je voor dat je niet afhankelijk bent van gas of elektra en met een paar blokken hout je huis kunt verwarmen. En dan ook nog op de best mogelijke manier. Hoe het niet moet, zag ik bij een vriendin die ik opzocht en me vol trots haar houtkachel liet zien. Een heerlijke warmte straalde de hele avond op ons af. Voortdurend onderbroken door het openen van het deurtje en het toevoegen van alweer een blok hout. Dat kan toch niet de bedoeling zijn, bedacht ik me. Boven de kachel was een flinke pijp gemonteerd. Die kan loeiheet worden en helemaal rood opgloeien, vertelde iemand me laatst die thuis een soortgelijke constructie heeft. Veel warmte dus, maar die voor een belangrijk deel naar buiten verdwijnt – je bent in feite de buitenlucht aan het verwarmen. Een leemkachel werkt heel anders.
Een leemkachel heeft ook een kachelpijp, maar een die door een gemetseld object heen slingert. De hitte verdwijnt niet naar buiten, maar warmt het object op. Een dergelijk object staat vaak middenin het huis zodat ook de achterkant wordt benut en heeft soms een dubbele functie, zoals dat het tegelijk een trap is, je erop kunt zitten of liggen of zelfs een bakoven bevat. Het object heeft een grote massa en afhankelijk van het model heb je daar snel warmte van en straalt die vierentwintig uur later ook nog: stralingswarmte.
De ene warmte is de andere niet
De stralingswarmte van een leemkachel is vergelijkbaar met die van de zon. Zonnestralen bereiken je lichaam en warmen dat op een heerlijke manier op – je bent buiten, het is koud, sterker, er ligt sneeuw, maar je zit in de zon en hebt het behaaglijk warm. Warmte die meteen verdwijnt als je een stap opzij zet en in de schaduw staat. Hoe werkt dit precies?
De zon en ook vuur geven licht en warmte. De zon doet dat met een breed spectrum. Een deel van het spectrum is zichtbaar, heeft diverse kleuren, zoals geel, oranje en rood. Een relatief groot deel van het zonlicht is onzichtbaar licht. Dit onzichtbare licht is elektromagnetische straling en wordt ook wel omschreven als infrarood licht. Een deel daarvan is nabij-infrarood licht. Dat is niet heel warm, wel heel krachtig, gaat ons lichaam in en draagt daar bij aan onze gezondheid omdat het helpt bij het opladen van de energiecentrales van onze cellen, de mitochondriën. Een ander deel betreft het midden- en ver-infrarood-spectrum en is ook bij vuur aanwezig, relatief meer nog dan bij de zon. De straling van dit deel van het spectrum wordt bij de mens aan de oppervlakte opgenomen en warmt ons op een intense manier op.
Efficiënt en goedkoop
Mensen zijn in staat stralingswarmte te ontvangen en ervaren dat als heel prettig, om de warmte diep van binnen te voelen. Met een leemkachel is het niet alleen mogelijk om als een zonnetje in huis deze soort warmte te creëren, maar gebeurt dit ook nog op een uitermate efficiënte manier (ruim 90% efficiëntie, tegen 5% van een open haard) en zonder afhankelijk te zijn van een energieleverancier, met gewoon een blok hout, misschien wel afkomstig van je eigen land. En met als bonus dat je kunt genieten van een blik op de vlammen of de gloeiende kolen. Al sinds mensenheugenis kijken we gebiologeerd naar het dansende vuur, dat ons zo veel heeft gebracht. Het vuur, de warmte, de onafhankelijkheid (zeker als je in een land als Italië woont waar je voor je het weet kunt beschikken over een groepje bomen of een half bos) en in het verlengde daarvan een diepe rust, krijg je voor elkaar met een leemkachel, heel anders dan met een centrale verwarming.
Leemkachel versus centrale verwarming
Veel mensen hebben thuis een warmtebron in de vorm van een centrale verwarming. De cv-ketel warmt water op en stuurt dat naar de radiatoren. Ondanks dat het woord radiator gaat over straling geven radiatoren eigenlijk nauwelijks stralingswarmte af. Ze werken voornamelijk op basis van convectie, dus warmteoverdracht via de lucht. De lucht wordt warm en vervolgens warm jij op. Het is een omweg waar een hele industrie omheen is gebouwd.
Laten we nog even iets nader kijken naar de werkzaamheid van de centrale verwarming zodat we nog beter begrijpen wat het nut is van een leemkachel. Het woord convectie is al even gevallen: het warme metaal van de radiatoren zuigt koude lucht aan en verwarmt die. De opgewarmde lucht stijgt naar het plafond, koelt af, daalt (Big Slof vaart hier wel bij) en zo gaat de cyclus verder. De radiatoren hebben weinig massa en weinig oppervlakte. Ze zijn efficiënt in het omzetten van energie naar warmte, al geeft die warmte minder comfort dan een leemkachel.
Naast het positieve effect van de warmte in huis is het zo dat met een cv de lucht droger wordt (niet zo goed voor de huid), stof wordt rondgepompt (niet zo goed voor de longen) die boven de radiator soms donkere strepen achterlaat op de muur.
De stralingswarmte van een leemkachel is het gevolg van veel massa en veel oppervlakte. De warmte van de kachel wordt naar de omgeving gestraald, naar jou bijvoorbeeld, net zoals de zon dat doet. Daarbij wordt de lucht overgeslagen – denk nog maar even aan de scène in de sneeuw. Een fundamenteel ander principe dus dan dat van de centrale verwarming. Uiteindelijk wordt ook met een leemkachel de lucht warmer, maar minder dan met een cv en pas in tweede instantie.
Het complete pakket
Toen ik begon met Het ideale huis gingen de vele enthousiaste reacties vaak gepaard met de vraag of ik ook land kon leveren om het huis op neer te zetten. Het was een niet onlogische vraag die ik voor mijzelf al aan het beantwoorden was, eerst in Nederland en later in Italië, toen ik er achter kwam dat ik liever daar zou wonen, in het land waar mijn broer al woont. Hij en ik hebben in drie perioden duizenden kilometers afgelegd en allerlei mogelijkheden bekeken, avonturen beleefd. De verhalen daarover volgen nog wel een keer, maar voor nu is het me duidelijk dat wat ik voor mijzelf aan het organiseren ben ik ook voor anderen kan doen. Het is heel veel werk, maar ook heel leerzaam en zoals ik al even zei avontuurlijk te noemen. Ik ben momenteel in zekere zin wielen aan het uitvinden, waardoor anderen dat niet hoeven doen. Mijn kennis en ervaring zal ik in de toekomst graag delen.
Ging Het ideale huis in het begin slechts om de huizen, te zijner tijd zal het gaan om het complete pakket. Want met een huis ben je er niet. Je hebt ook grond nodig, een adembenemend uitzicht, de wettelijke rompslomp moet goed zijn geregeld, er moeten een keuken en een badkamer in, een waterfilter, een grundofen, buitenshuis zonnepanelen en batterijen en een natural pool, om maar wat te noemen.
English (UK) 
Nederlands