De rookloze houtkachel is een verbetering op de al geweldige leemkachel. De verbetering gaat over de efficiëntie. De rookloze kachel verbrandt zo extreem dat die daarmee de officiële norm ruim overtreft. Het is mogelijk dankzij een Nederlandse vinding. Daan de Wit, de drijvende kracht achter Hetidealehuis.nl, sprak de uitvinder, Sjang van Daal. In onderstaande video legt Van Daal uit dat de kachels die hij bouwt een efficiëntie weten te bereiken van bijna 95%. Houtstook zonder rook en zonder geur.

Houtstook was al heel mooi: zonder van iets of iemand afhankelijk te zijn kun je het warm hebben. In alle tijden en culturen is met succes gepoogd om de efficiëntie van 15% van een open haard te verbeteren. Dat lukte tot nu toe het beste met de massakachel, waarbij een massa stenen de warmte opneemt en langzaam afgeeft. Het is dezelfde heerlijke warmte als die je kent van de zon: stralingswarmte. Lees er alles over in het blog Leemkachel – ideaal verwarmen in Het ideale huis.

In dit blog gaan we iets dieper in op het fenomeen van de leemkachel. Je leest over de historische achtergronden en over opzienbarende verbeteringen die kachelbouwer Sjang van Daal heeft bijgedragen.

Door Daan de Wit

Een leemkachel is een fenomeen, een manier van leven, een ervaring gevat in een object. Het is iets dat je niet zomaar even kunt kopen. Iedere leemkachel is uniek, wordt ter plekke gebouwd. Ze verschillen in vorm, inhoud, concept en gewicht – de overeenkomst is dat ze zwaar zijn. Het gewicht is het gevolg van het feit dat de metalen kern wordt omvat met steen en afgewerkt met leem, leemkachel. Vanwege hun flinke tot soms zeer flinke massa (4500 kilo) worden leemkachels per definitie gebouwd op een stevige ondergrond en als die er niet is wordt die gemaakt. Stel je een leemkachel voor in een Ideaal huis, dus een damp-open huis dat op een natuurlijke manier ademt en met houten muren, vloeren en plafonds die de warmte opslaan en helpen bij het geleidelijk afgeven ervan. Dat is anders dan bij een stenen huis.

Het ervaringsverschil tussen een houten en een stenen huis
Raak je een stenen muur aan, dan voelt die zelfs bij aangename temperaturen aan als koel en kil. In tegenstelling tot steen voelt hout zelfs al bij een frisse temperatuur warm aan. Dat leidt tot iets dat subjectief klinkt, namelijk een warme uitstraling, maar wel degelijk is te voelen en te ervaren en in kracht toeneemt naarmate de temperatuur stijgt van fris naar aangenaam. Gedurende dat proces warmt het huis langzaam op, waarna het de warmte net zo geleidelijk weer zal afgeven. Alles bij elkaar leidt dit tot wat is te omschrijven als een natuurlijk binnenklimaat. Daaraan wordt bijgedragen door een manier van verwarmen die net als het houten huis warmte langzaam afgeeft, de leemkachel.

Het eeuwenoude streven naar een gezond en prettig binnenklimaat heeft ertoe geleid dat allerlei culturen in allerlei tijden hun eigen variant van de leemkachel hebben uitgevonden.

In deze video vertelt Sjang van Daal aan Daan de Wit over zijn uitvinding die de toch al bijzondere leemkachel sterk verbeterde.

Oud concept
Op allerlei plekken in de wereld, van Scandinavië tot aan de oude Chinezen, overal werd en wordt het concept toegepast van de geleidelijke warmteafgifte van een steenmassa. Het kreeg namen mee als leemkachel, massakachel, grundofen, finoven, kachelofen, masonry heater, pechka, kaakeliuuni, pönttöuuni, vuolukivitakka, täljstenskamin, cserépkályha, kachlová kamna, piec kaflowy en kang, een Chinese variant in de vorm van een platform waarop je zit of slaapt, wat ze in Korea ondol noemen en in het oude Rome hypocaust.

De bijdrage van onze moderne cultuur is dat wij de leemkachel hebben afgeschaft, de centrale verwarming hebben bedacht, plus de warmtepomp en een bijna luchtdichte isolatie om de warmte binnen te houden. Recentelijk was ik op bezoek bij iemand die me een enorme (dure) doos liet zien, het epicentrum van een systeem dat lucht aanzoog om door het luchtdichte huis heen te voeren. Wat doet denken aan een uitzending van Marcel van Silfhout voor Zembla uit 2008, getiteld Ziek door je eigen huis, over een ventilatiesysteem in de Amersfoortse wijk Vathorst – energiezuinig, maar niet bepaald menszuinig.

Rookloos, reukloos
Kan het nog beter dan de leemkachel? Daar lijkt het op, met het fenomeen van de rookloze kachels. Die worden zo heet, zijn zo efficiënt dat zelfs de rook verbrandt en de kachels soms zelfs worden gebruikt in steden met een houtrookverbod. Ik spreek erover met Esther de Raat, iemand die al vijfendertig jaar ervaring heeft in de kachelbouw. Zij deed haar kennis op in Finland en legt uit

Nederlandse innovatie
Iemand die niet alleen bouwt, maar ook ontwikkelt is Sjang van Daal. Hij is enthousiast over zijn nieuwste ontwikkeling, een variant op de bekende rocket-stove, namelijk een rocket-leemkachel. ‘Die heeft in vergelijking met een finoven bij wijze van spreken een turbo-motor en is zo effectief (een efficiëntie van 95%) dat je bij stoken niets ruikt’, zegt Van Daal. Maar Van Daal gebruikt meer dan alleen zijn neus, hij laat veel doormeten en weet daardoor bijvoorbeeld dat zijn kachels ver onder de fijnstofnorm zitten: niet de toegestane 40, maar slechts 9 milligram per kubieke meter, wat met een filter naar verwachting terug is te brengen tot 1 mg. 

Met twee uur stoken en gemiddeld zo’n tien kilo hout verwarmt je je woning met gemak vierentwintig uur lang. De kachel is niet kieskeurig – er kunnen lichte houtsoorten in, schoon afvalhout, pallethout en resthout. Het bouwsel, dat zo’n 4500 kilo kan wegen, is altijd op maat gemaakt, wordt van binnen zo’n 1150 graden en van buiten zo’n 45 graden. De kachel en de omvang ervan en ook de grootte van de stookkamer is afhankelijk van hoe groot je huis is, de mate waarin het geïsoleerd is, hoe warm je het in huis wil hebben en of je eenmaal per dag wil stoken of vaker.

Tussen de bedrijven door is Van Daal aan het berekenen wat de bijdrage aan de wereld is van zijn leemkachels: iedereen stookt, maar hoe stook je het meest efficiënt? De berekening zit hem erin dat de hele keten van alle vormen van verwarmen wordt meegenomen, dus van het bouwen van de gas- of elektriciteitscentrale tot de energieproductie, het energiegebruik door de consument en de afbraak van de centrale. Hoe verhouden de feiten zich tot zijn vernieuwde leemkachels? De uitslag van de berekening is nog onbekend, wordt aan gewerkt.  

Kosten en winst
Gezien de toestand in de wereld nemen de heel efficiënte houtkachels in populariteit toe. Steeds meer mensen snappen dat een flinke investering van 5000 tot ruim 15.000 euro op de lange termijn kan uitpakken in winst op meerdere vlakken. Er is weer een centrum in huis, is een veel gehoord sentiment van klanten, net als dat zij verzuchten dat ze eigenlijk beter eerder voor een massakachel hadden gekozen. Iedereen die wel eens een massakachel of open haard heeft meegemaakt, weet hoe bijzonder de stralingswarmte is die erdoor wordt afgeven. Maar ook zonder die ervaring ken je het verschil, omdat ook de zon werkt met stralingswarmte. In het vorige blog in deze serie lees je er meer over en het verschil met convectiewarmte.

Warmtewisselaar
Een leemkachel is uit te breiden met een warmtewisselaar. Daarmee wordt een deel van de opgewekte warmte afgegeven aan water waarmee de vloer is te verwarmen. Een boiler kan het warme water als dat nodig is boven de zestig graden brengen, waarna je er ook mee kunt douchen. Het is wel zo dat je extra moet stoken om zowel de kachel als de warmtewisselaar van warmte te voorzien.

Oude kennis, nieuwe wetenschap
Bij het fenomeen van de leemkachel komt oude kennis samen met moderne techniek en nieuwe inzichten. Iets dergelijks ontdekte ik tijdens het schrijven van mijn boek Know what you eat, waarvan de ondertitel luidt: Gezond eten op basis van de oudste kennis en de nieuwste wetenschap. Deze combinatie bleef me sindsdien fascineren, mede waardoor ik op het spoor kwam van de bijzondere houtbouw van Het ideale huis en daaraan een soortgelijke ondertitel meegaf: Living in wood based on the oldest knowledge and the latest science. 

Alles komt samen in Het ideale huis
Oude en vaak vergeten of weggestopte kennis komt weer boven en wordt naar een volgend niveau getild door moderne technieken en inzichten. Ze komen samen in Het ideale huis. Dat ideale huis wordt nog weer idealer met de nieuwe, verbeterde leemkachel van Sjang van Daal. Ik kan niet wachten tot mijn huis staat of dat van jou, inclusief leemkachel en alles wat een zelfvoorzienend mens verder nog nodig heeft. Neem contact op met Het ideale huis en dan werken we samen toe naar het moment dat ik je de sleutel overhandig en je snel naar binnen kan om je leemkachel te stoken.